Infrastruktura i środowisko - Narodowa strategia spójności Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego
Projekt Śląska Internetowa Biblioteka Zbiorów Zabytkowych
współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego
w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko
PL | EN

Grafika

Zaproponowane do digitalizacji grafiki pochodzą i tematycznie dotyczą przede wszystkim terenu Śląska. W ogromnej większości są to widoki miejscowości, przedstawienia charakterystycznych dla nich obiektów architektonicznych, osobliwości pejzażu, głównie górskiego.

Autorem najstarszych prac jest Friedrich Gottlob Endler (1762-po 1830). Jego dzieła, wykonane w technice akwaforty, to przede wszystkim panoramy miast dolnośląskich: Nysy, Prudnika, Wałbrzycha, Głogowa, Cieplic Śląskich-Zdroju, Lądka-Zdroju, a także widoki krajobrazowe: Góry Ślęży, Śnieżki, Przełęczy Widok w Sudetach Zachodnich.

Z lat dwudziestych XIX w. pochodzą dzieła Friedricha Augusta Tittla (1782-1836). Absolwent drezdeńskiej Akademii osiedlił się w Kowarach najprawdopodobniej w 1809 r. i założył tutaj własne wydawnictwo. Szczególnym uznaniem cieszą się jego panoramy. W zbiorze Biblioteki Śląskiej znajduje się panorama Skalnego Miasta w Adršpach, widok Radkowa i Gór Stołowych widzianych z Kłodzka, czy też obszerna panorama Karkonoszy (Totalansicht des Riesengebirges...). W kolekcji Tittla nie brakuje też przedstawień konkretnych, bardzo charakterystycznych dla Dolnego Śląska obiektów: kaplicy św. Anny w Sosnówce, ruin zamku Chojnik, schronisk w Karkonoszach, kaplicy św. Wawrzyńca na Śnieżce, wieży widokowej i pałacu w Bukowcu.  Zachowały się również widoki malowniczych form krajobrazowych, np. wodospadów Szklarki i Kamieńczyka. Te popularne motywy karkonoskie były później wielokrotnie powielane przez jego następców. Tittel był założycielem tzw. kowarskiej szkoły graficznej, a jego uczniowie to m.in.: Ernst Wilhelm Knippel (1811-1900), który po śmierci Tittla prowadził jego wydawnictwo i Carl Julius Rieden (1802-1858), wspólnik Knippla od 1839 r. Obaj tworzyli w technice litografii.

12_550.jpg
Tittel Friedrich August, Haupt-Ansicht der Heuscher umliegenden Gebirgen mit der Ansicht von Wünschelburg in der Grafschaft Glatz.
Radków i Góry Stołowe widziane z Kłodzka. [Schmiedeberg], 1825, G 7893 V

W kolekcji Biblioteki Śląskiej znajduje się 21 typowych karkonoskich widoków autorstwa Riedena. Znacznie więcej natomiast jest rycin Knippla. Oprócz znanych już motywów z okolic Karkonoszy, wedut miast Górnego i Dolnego Śląska, na szczególną uwagę zasługują wizerunki zakładów przemysłowych Górnego Śląska (rzadko podejmowany przez XIX-wiecznych artystów temat) oraz jedne z ostatnich dzieł artysty: widoki ze Śnieżki na cztery strony świata.

11_550.jpg
Knippel Ernest Wilhelm, Elbfall. Wodospad Łaby. [Schmiedeberg, ok. 1850], G 7912 V

Niemałą część prezentowanego zbioru stanowią litografie Carla Mattisa (1789-1881). Ten wydawca, zasłużony obywatel miasta Kowary, był wrażliwy na nowości techniczne i jako jeden z pierwszych promował ilustracje wykonane w technice litografii oraz wydawał zbiorowe widoki w formie  tableau. Początkowo współpracował z Tittlem, jednak bardzo szybko założył własne wydawnictwo. Jego dorobek artystyczny dotyczy Dolnego Śląska, a w szczególności Karkonoszy.

13_550.jpg
Mattis Carl, Schloss Fürstenstein vom Garten aus gesehen.
Nowy zamek Książ widziany od ogrodu. Schmiedeberg, [1823-1862], G 8156 V

Piękno karkonoskiej przyrody uwiecznili również inni sztycharze: twórca stalorytów Adrian Ludwik Richter (1803-1884) oraz litograf Louis Ferdinand Koska (1809-1862), z tym że ten drugi główny nacisk w swojej pracy kładł na uwiecznienie dolnośląskich uzdrowisk, takich jak: Cieplice Śląskie-Zdrój, Długopole-Zdrój, Duszniki-Zdrój, Jedlina-Zdrój, Kudowa-Zdrój, Lądek-Zdrój, Szczawno-Zdrój, Świeradów-Zdrój. Podobną tematyką zajmowali się: Theodor Sachse, właściciel zakładu litograficznego w Jeleniej Górze oraz Eduard Trewend (1817-1868) księgarz i wydawca z Wrocławia.

Liczny zbiór litografii sygnowanych przez Roberta Geisslera (1819-1893), malarza i grafika działającego w Berlinie, to widoki konkretnych miast: Głogowa, Legnicy, Nysy, Wrocławia i Zgorzelca. Obok panoram znaczną część tego zbioru stanowią ilustracje konkretnych miejsc (np. rynku, ulic) oraz budowli (ratusz, kościół).

Natomiast grafiki wydane przez Eduarda Hölzela (1817-1885) przedstawiają czeskie miejscowości, jednak z uwagi na subtelny charakter tych ręcznie podkolorowanych chromolitografii i tematykę rycin (panoramy miast oraz widoki zamków), zostały włączone do projektu.

Niewątpliwą zaletą wskazanych do digitalizacji grafik jest ich zróżnicowany charakter. Obok romantycznych widoków sławiących piękno naturalnego krajobrazu, można na podstawie tych ilustracji prześledzić rozwój dolnośląskich uzdrowisk i turystyki górskiej. Panoramy miast, wizerunki miejscowości dostarczają informacji o rozwoju urbanistycznym. Ryciny ukazujące większe założenia architektoniczne (zamki i pałace) odznaczają się niebanalnym urokiem. Natomiast widoki górnośląskich kopalń, hut, walcowni, czy jednych z najnowocześniejszych mostów w ówczesnej Europie, stanowią niezaprzeczalny skarb nie tylko ze względu na podjęty temat, ale również z powodu wyjątkowych walorów artystycznych.

Do projektu digitalizacji dołączono również szereg widoków Wrocławia i Kłodzka oraz śląskie pejzaże, a także ilustracje śląskich strojów ludowych. Ciekawym i cennym uzupełnieniem wyboru są rysunki ołówkiem wykonane przez Walerego Eljasza Radzikowskiego, a przedstawiające wizerunki władców Polski (legendarnych i historycznych).

oprac. dr Beata Skawińska - Dział Zbiorów Specjalnych Biblioteki Śląskiej